ప్రసేన్ రాసిన ‘ఆమె లేని వీధి’ కథను మొదట చదివినప్పుడు, అది ఒక జర్నలిస్టుకు ఒక వేశ్య పట్ల ఏర్పడిన ఆకర్షణ, ఆమె అదృశ్యం, చివరకు ఆమె మరణం ద్వారా అతనిలో కలిగిన పశ్చాత్తాపం గురించి రాసిన కథగా అనిపించింది. కానీ కొంచెం లోతుగా చూస్తే కథ అసలు సమస్య ఆమె మరణం కాదు; ఆమె అతని కళ్ల ముందే ఉన్నప్పుడు ఆమెను మనిషిగా చూడకుండా, తన కోరికకు సంబంధించిన వస్తువుగా మాత్రమే చూడటం. ఇదే కథకు బలం. అయితే అదే బలమైన ఆలోచనను కథ చివర్లో అతిగా వివరించడం వల్ల దాని సాహిత్య ప్రభావం కొంత తగ్గింది.
కథలో మరో బలమైన అంశం ‘వాతావరణ నిర్మాణం’. చిన్న హోటళ్లు, వైన్షాపులు, పాన్ డబ్బాలు, పాడుబడ్డ భవనాలు, నిద్రలేని కుక్కలు, నిరాశగా తిరిగే మనుషులతో కూడిన కొత్త బజారు వాతావరణం ద్వారా సమాజపు ప్రధాన ప్రవాహానికి దూరంగా, సామాజిక వెలివేతకు గురై, ప్రాథమిక హక్కులకు కూడా నోచుకోని వేశ్యల జీవనస్థితిని రచయిత నిర్మించాడు.
ఆ ప్రాంతానికి ‘ఆమె’ను భిన్నంగా నిలబెట్టడం కూడా ఉద్దేశపూర్వకమే. అయితే “ఆమెది ఆ వీధికి అసలేమాత్రం సరిపడని అందం” అనే దృష్టి నుంచే సమస్య మొదలవుతుంది. అతను మొదట ఆమెను ఆ పరిసరాలకు సరిపోని అందమైన స్త్రీగా చూస్తాడు. కథ చివర్లో తాను చేసిన తప్పును గుర్తించడానికి ఈ దృష్టికోణమే పునాది అవుతుంది.
రాణి పాత్రలో రచయిత కొన్ని మంచి సంకేతాలనే పెట్టాడు. ఆమె చిలిపి మాటలు, జర్నలిస్టును ఆటపట్టించడం, పిల్లవాడికి బజ్జీలు కొనివ్వడం, “అక్కా” అనే పిలుపుకు ఆమె ముఖం వెలిగిపోవడం, “ఎక్కడికైనా పారిపోవాలనిపించిందా?” అనే ప్రశ్న—ఇవన్నీ ఆమె కనిపిస్తున్న జీవితానికి అవతలి జీవితాన్ని చూపుతాయి. ముఖ్యంగా “మీరు నన్ను చూస్తారు. కానీ చూడనట్టు నటిస్తారు” అనే మాట కథకు కేంద్ర వాక్యంగా నిలుస్తుంది.
అయితే ఇక్కడే కథలో ఒక ఆసక్తికరమైన వైరుధ్యం కనిపిస్తుంది. రాణిని ఒక వస్తువుగా చూసే కథానాయకుడి చూపును విమర్శించాలనుకుంటూనే, రాణి పాత్రను కూడా చివరికి అతని చూపుకే పరిమితం చేస్తుంది. రాణి ఒక సంపూర్ణ మనిషిగా కాకుండా కథానాయకుడి ఆత్మపరిశీలనకు అవసరమైన సంకేతాల సమాహారంగా మిగిలిపోతుంది. ఆమె గురించి మనకు తెలిసేదంతా దాదాపు అతని ఊహల ద్వారానే. ఆమె నిజంగా ఏం అనుకుంది? ఆమె జీవితం ఏమిటి? ఆమె ఎందుకు ఆ వీధిలోకొచ్చింది? జర్నలిస్టుపై ఆమెకు నిజంగా ప్రేమా, ఆకర్షణా, లేక సరదాగానే మాట్లాడడమేనా? కథ వీటిలో దేన్నీ నిర్ధారితంగా చెప్పదు.
ఇది ఒకవైపు కథకు అనిశ్చితిని ఇస్తుంది. మరోవైపు కథ చివర్లో రచయిత ఆమెను గురించిన ఖచ్చితమైన నిర్ణయాలు చెప్పడం వల్ల ఆ అనిశ్చితి దెబ్బతింటుంది. ఉదాహరణకు, ఆ పిల్లవాడు “అక్కా” అని పిలిచినప్పుడు ఆమె స్పందనను ఆధారంగా చేసుకుని “ఆమె ఎవరికో అక్క, ఎవరికో చెల్లి, ఎవరికో కూతురు, ఎవరికో ప్రియురాలు కావాలనుకుంటోంది” అని కథకుడు తేల్చడం కొంత అతివ్యాఖ్యానంలా తోస్తుంది. ఒక చూపు అంతటి జీవిత చరిత్రకు సాక్ష్యం కాబోదు. కథానాయకుడి అపరాధ భావం వల్ల పుట్టిన ఊహను రచయిత సత్యంగా చెప్పకపోతే కథ మరింత శక్తివంతంగా ఉండేది.
అలాగే కథలోని జర్నలిస్టు పాత్ర కూడా కొంత కృత్రిమంగా అనిపిస్తుంది. అతని “ఇమేజ్”, “గౌరవం”, “నమ్మకం”, “ఫాల్స్ ఇమేజ్” గురించి పదేపదే చెప్పడం ద్వారా రచయిత ఆ పాత్ర నైతిక సంకోచాన్ని వివరించాడు. కానీ ఒక మంచి కథలో పాత్ర తన గురించి చెప్పే దానికంటే తన ప్రవర్తన ద్వారా బయటపడటం ఎక్కువ ప్రభావవంతంగా ఉంటుంది. అతను ఆమెను ఎందుకు అడగలేకపోయాడు? ఆమెతో మాట్లాడటానికి వచ్చిన అవకాశాన్ని ఎలా తప్పించుకున్నాడు? ఆ సందర్భాల్లో అతని అంతర్గత సంఘర్షణను ఇంకొన్ని సన్నివేశాల ద్వారా చూపిస్తే, చివర్లో “నేను తప్పు చేశాను” అని చెప్పాల్సిన అవసరం చాలా వరకు ఉండేది కాదు.
కథలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన నైతిక ప్రశ్న కోరికకీ, మనిషికీ మధ్య ఉన్న సంఘర్షణ. “నేను ఆమెను కాదు, ఆమె దొరికే అవకాశాన్ని వెతికానేమో” అనే భావన కథలో అత్యంత బలమైన ఆత్మజ్ఞానం. అలాగే “నేను ఎప్పుడూ పొందని మనిషిని కోల్పోయాను” అనే భావం కూడా గుండెల్లో మిగిలే స్థాయిలోనే ఉంది. అయితే ఈ ఆత్మజ్ఞానాన్ని కథలో పలుమార్లు రచయిత వ్యాఖ్యానించడం వల్ల కథ చెప్పడం క్రమంగా తగ్గి, కథకు వ్యాఖ్యానం చేయడం పెరుగుతుంది. “పాపం అంటే మనం చేసింది మాత్రమే కాదు, చేయకుండా వదిలేసింది కూడా పాపమే” లాంటి వాక్యాలు భావపరంగా బలమైనవే అయినా, అవి కథలోని అనుభవం నుంచి సహజంగా పుట్టిన తీర్పుల్లా కాకుండా రచయిత స్వయంగా పెట్టిన నీతివాక్యాల్లా వినిపించే ప్రమాదం ఉంది.
నిజానికి అత్యంత పెద్ద ప్రశ్న ఆమె మరణం చుట్టూనే ఉంది. “జ్వరం వచ్చి ఆస్పత్రికి తీసుకెళ్లేలోపే చనిపోయింది” అనే విషయం అతడి అంతర్గత ప్రపంచాన్ని కుదిపేస్తుంది. కానీ కథలో ఆమె మరణం కొంత అతడి జ్ఞానోదయానికి ఉపయోగించిన పరికరంలానే అనిపిస్తుంది. ఆమె మరణం సహజమైన జీవిత సంఘటనగా కాకుండా, అతడికి నైతిక పాఠం చెప్పే విధిగా పనిచేస్తున్నట్లనిపించడం కథను మరింత సంక్లిష్టమైన మానవ కథగా ఎదగనీయకుండా కొంత వెనక్కి లాగుతుంది.
అయినప్పటికీ ముగింపు పూర్తిగా విఫలం కాదు. “ఆమె లేని వీధి నాలోనే ఉంది” అనే ముగింపు కథలోని బాహ్య వీధిని అంతర్గత వీధిగా మార్చుతుంది. మొదట అతను కొత్త బజారులో ఆమెను వెతికాడు; చివరికి తనలోనే ఆమె జ్ఞాపకాన్ని మోస్తాడు. ఇది మంచి ప్రతీకే. దీనికి ముందున్న వివరణలు కొంత తగ్గించి ఉంటే ఈ ముగింపు ఇంకాస్త బలంగా మిగిలేది.
మొత్తంగా ‘ఆమె లేని వీధి’ ఒక మంచి కథగా మారగలిగిన బలమైన కథ. అందులో మంచి ఇతివృత్తం ఉంది; సామాజిక నేపథ్యం ఉంది; ఆకర్షణీయమైన పాత్ర ఉంది; నైతిక సంఘర్షణ ఉంది; ఆత్మవిమర్శ కూడా ఉంది. కానీ కథను గొప్ప కథగా నిలబెట్టే స్థాయిలో సంయమనం, పాత్ర స్వాతంత్ర్యం, అంతర్గత విరోధాల సహజ వికాసం ఇంకా అవసరం. రచయిత పాఠకుడిపై నమ్మకం ఉంచాలి. చెప్పినదాన్ని మళ్లీ చెప్పకుండా చూపి, దాని అంతరార్థాన్ని పాఠకుడే ఆలోచించుకునే అవకాశం ఇవ్వాలి.
ఈ కథ అసలు విషాదం రాణి చనిపోవడం కాదు; ఆమె బతికున్నప్పుడే ఆమెను తెలుసుకునే అవకాశం అతడి చేతుల్లో ఉండి, దాన్ని ఉపయోగించుకోకపోవడంలోనే ఉంది. అందుకే ‘ఆమె లేని వీధి’ చివరికి ఒక స్త్రీ కథగా కాకుండా, మన ఎదుట జీవిస్తున్న మనుషులను మన ముందే ఉన్నప్పటికీ చూడలేని మన నైతిక వైఫల్యానికి సంబంధించిన కథగా నిలుస్తుంది. అదే ఈ కథకు ఉన్న అసలైన సాహిత్య అవకాశమూ; అదే దాని పరిమితీ.
(ప్రసేన్ రాసిన ‘ఆమె లేని వీధి’ ఆంధ్రజ్యోతి ఆదివారం అనుబంధంలో 2 ఆగస్టు 2026న ప్రచురితమైంది.)
-బాలాజీ పోతుల
